Permacultuur paradijs in de praktijk


Het klinkt bijna te mooi om waar te zijn. Een leef- en ontwerpmethode die een overvloed aan voedsel geeft voor de mens en goed zorgt voor de bodem, het water en dierenleven. Een methode die in staat is om grote stukken gedegradeerd land te herstellen. Met principes waarmee we ook onze menselijke systemen kunnen herontwerpen. Een oplossing waar onze overhitte en verschraalde planeet dringend om vraagt. Het bestaat. En het heet permacultuur. Het is geen one-size-fits-all wondermiddel maar wel een praktische methode die iedereen met zijn voeten in de klei kan toepassen. En dat kán een paradijselijk effect hebben. 

Ecosystemen en inheemse gemeenschappen

Permacultuur is in de jaren ’70 ontwikkeld door Bill Mollison en David Holmgren aan de universiteit van Tasmanië (Australië). Het is een ontwerpmethode gebaseerd op de intelligentie van de natuur. Mollison en Holmgren bestudeerden natuurlijke ecosystemen en traditionele voedselproductie. Aan de hand daarvan ontwikkelden ze ontwerp-principes voor systemen die in menselijke behoeftes kunnen voorzien én de veerkracht van een natuurlijk ecosysteem hebben. Het resultaat kan men een “ontworpen ecosysteem” noemen. De methode bleek effectief te zijn en in staat om land gedegradeerd door verwoestijning en bodemerosie te herstellen. Permacultuur herstelt dus de natuur terwijl het ook voedsel, onderdak, water en bouwmateriaal levert voor de mens. 

Mollison en Holmgren creëerden een ‘Permaculture Design Course’ waarin iedereen de basis van de permacultuur methodologie kan leren om het daarna zelf toe te passen. Als een grassrootsbeweging verspreidde permacultuur zich razendsnel over de wereld. Pioniers gingen in hun specifieke omstandigheden aan de slag met permacultuur en vervolgens lesgeven en boeken schrijven over hun ervaringen. De focus kwam te liggen op landbouw en tuinieren, maar ook watersystemen, huizenbouw en sociale organisaties werden meegenomen. De sterke ethische en sociale basis van de permacultuur gaat over de relaties tussen mensen en de omgeving waar we deel van uitmaken. Permacultuur is ook onderdeel van activistische bewegingen zoals Transition Towns die een transitie willen bewerkstelligen naar een samenleving zonder fossiele brandstoffen. 

Grote kans dat je dankzij dit succes weleens hebt gehoord van permacultuur. Maar wat zijn nu die ontwerp-principes waarmee permacultuur de intelligentie en veerkracht van ecosystemen nabootst? Is het ook geschikt om toe te passen in jouw leven, ook als je geen boer of eco-hippie bent? En kunnen we permacultuur verder opschalen om haar impact nog groter te maken?

De principes van de permacultuur

Permacultuur is gebaseerd op drie ethische principes: zorg voor de aarde, zorg voor de mens en eerlijk delen. Zorg voor de aarde betekent goed zorgen voor de bodem, water, (wilde) planten en het dierenleven. Dus landbouw is altijd zonder gif en kunstmest. Grond wordt niet of nauwelijks geploegd, want dat verstoort de opbouw van de bodem. Biodiversiteit is de sleutel en al het leven wordt gerespecteerd. Ecosystemen en hun ontwikkeling staan centraal. De mens is natuurlijk ook onderdeel van het leven op aarde. Daarom is het tweede principe zorg voor de behoeftes van de mens aan voedsel, water, energie, bouwmateriaal, gezondheid, sociale relaties en ontspanning. Door dit te doen op een manier die ook goed is voor de aarde ontstaat er een win-win situatie. De behoeftes van de mens zorgen voor een rijker natuurlijk systeem dat op haar beurt weer meer overvloed levert voor de mens. Het derde ethische principe gaat over de overvloed of output van het systeem. Dat wordt eerlijk gedeeld tussen mensen onderling en met de dieren en planten. De opbrengsten van het systeem worden dus altijd geherinvesteerd in het systeem. 

Deze drie ethische principes vormen een stevige basis die voor een evenwichtige balans zorgen. Permacultuur gebruikt vervolgens een aantal ontwerp-principes om de verschillende functies en zones van een systeem in te richten en tot praktische oplossingen te komen. Vaak worden de 12 ontwerp-principes van David Holmgren gevolgd. Deze zijn (1) observeer en reageer, (2) vang energie en sla het op, (3) zorg voor opbrengst, (4) gebruik zelfregulering en feedback, (5) gebruik hernieuwbare grondstoffen en diensten, (6) werk in kringlopen en produceer geen afval, (7) ontwerp van natuurlijk patronen naar detail, (8) integreer verschillende functies, (9) gebruik kleine en trage oplossingen, (10) gebruik en waardeer diversiteit, (11) gebruik randen en waardeer het marginale, (12) reageer creatief op veranderingen.

De 3 ethische principes en 12 ontwerp-principes van David Holmgren

Deze principes laten zien dat er op verschillende niveaus en cycli wordt nagedacht en gehandeld. De ontwerp-principes leiden tot praktische oplossingen die ook telkens weer afgestemd worden op de feedback en veranderende omstandigheden. Dit maakt permacultuur-systemen zo intelligent en veerkrachtig. Natuurlijk zijn er meer onderdelen van de methodiek, maar deze basis geeft een goede inkijk in hoe er gedacht en gehandeld wordt in de permacultuur. 

Permacultuur in de praktijk

Permacultuur wordt op dit moment het meest toegepast in de landbouw en tuinieren. Zowel op het platteland als in de stad bestaan permacultuur plekken in alle soorten en maten. Denk daarbij aan professionele tuinderijen, voedselbossen, buurttuinen, ecologische woon-werkgemeenschappen en achtertuinen. Je kan met permacultuur een systeem ontwerpen met verschillende functies. Een siertuin die goed is voor insecten en waarin mensen kunnen ontspannen kan je net zo goed met permacultuur ontwerpen als een eetbare tuin die veel voedsel levert voor de mens. Het is maar net welke functies je kiest en belangrijk vindt. Ook als je dus niet per se je eigen voedsel wilt verbouwen, kan je nog steeds permacultuur toepassen. 

In ecologische woon-werkgemeenschappen worden vaak ook de aspecten van permacultuur toegepast die gaan over huizenbouw, watersystemen en sociale organisaties. Dat levert prachtige nieuwe levenswijzen op. Zo bouwden permacultuurdesigners Simon & Jasmine Dale in Wales een plot dat de paradijselijke mogelijkheden van permacultuur laat zien. Van een arm en overbegraasd weiland maakten ze een rijk ecosysteem vol voedsel, bouwmateriaal, waterkringlopen en wilde planten en dieren.

Het eerste huis van Simon & Jasmine op Lammas Ecovillage in Wales

De permacultuur-methode is ook geschikt om op jouw levenssituatie los te laten als je gewoon in de stad woont en een ‘normale’ baan hebt. Je kan aan de hand van de permacultuur-principes kijken hoe je omgaat met voedsel, energie, water, spullen, afval en sociale relaties. Vervolgens kan je hier veranderingen in maken om jouw levensstijl natuurlijker te laten functioneren. Dit is een bekrachtigende en creatieve manier van duurzaam leven. Het geeft je praktische handvaten en verbindt je met je natuurlijke en sociale omgeving. Dit levert veel meer geluk en vervulling op dan alleen maar commerciële duurzame producten kopen. Je maakt slimmer gebruik van wat er al is en ook leert om meer buiten het geldsysteem om te denken. Je ziet jezelf niet meer als consument met een portemonnee maar als een levend en actief deel van de natuur.

Permacultuur in de landbouw

Permacultuur wordt ook in de professionele landbouw toegepast. Principes uit de permacultuur zijn te vinden in verschillende agro-ecologische landbouwvormen. Dit komt deels doordat permacultuur gebaseerd is op kleinschalige traditionele landbouw. En deels omdat ecologische landbouwvormen ook weer zijn beïnvloed door de opkomst van permacultuur. Er zijn tuinderijen en boerderijen die heel bewust zijn ontworpen vanuit de permacultuur methodologie. Deze pioniers creëren vaak hun eigen afzetmarkten en hanteren creatieve verdienmodellen. Permacultuur levert namelijk veel voedsel, maar wel op een andere manier dan de gangbare landbouw. Er zijn geen monoculturen met één veld van duizenden aardappels. Er zijn polyculturen met veel verschillende gewassen, waaronder vaste eetbare planten. Het is dus veel minder geschikt om in een supermarkt systeem te commercialiseren. Veel permacultuur-tuinders kiezen voor een CSA model waarbij particulieren een jaarabonnement nemen en iedere week komen oogsten van de tuin. Ook restaurants en lokale natuurvoedingswinkels zijn een belangrijke afzetmarkt. 

Permacultuurtuinderij de Voedselketen van Alex Schreiner & Linder van den Heerik

Professionele permacultuur tuinderijen zijn belangrijk om te laten zien dat we ook zonder gif, bestrijdingsmiddelen, kunstmest en machines veel voedsel kunnen verbouwen. Natuurlijk werken deze systemen anders. Ze vereisen meer kennis en menselijke arbeid. Ze zijn moeilijker te commercialiseren. Dat is een voordeel omdat permacultuur daardoor ongeschikt is voor greenwashing, winstmaximalisatie past simpelweg niet in het systeem. Maar het is ook een nadeel omdat permacultuur hierdoor minder bekend is bij veel mensen. Permacultuur opereert meer als een stille revolutie onder de rader. Maar als we als collectief op tijd inzien dat we moeten overschakelen naar nieuwe economische systemen dan kunnen permacultuur-tuinderijen en voedselboslandschappen zelfs de backbone van onze samenleving worden. 

Een oeroude en nieuwe manier van leven

Wellicht denk je nu: dit kan toch niet waar zijn. Als we in een natuurlijk paradijs kunnen leven dat in al onze behoeftes voorziet, waarom doen we dat dan niet? Het antwoord op deze vraag is natuurlijk dat we dit honderduizenden jaren lang wel hebben gedaan. Inheemse culturen hebben duurzame en evenwichtige levenswijzen ontwikkelt waarmee ze in hun behoeftes kunnen voorzien zonder de aarde te schaden. Natuurlijk hadden ook zij een effect op hun omgeving en verplaatsten ze zich soms. Maar grootschalige vernietiging van ecosystemen is pas begonnen met hoogtechnologische landbouwsamenlevingen. Dit ging enige duizenden jaren in een gematigd tempo. Maar inmiddels loopt het volledig uit de hand en vernietigen we in een rap tempo de leefomstandigheden voor onszelf en miljarden andere soorten op aarde.

“Permaculture is revolution disguised as organic gardening” – Mike Feingold

Het is dus absoluut noodzakelijk dat we landbouw en technologie dienstbaar gaan maken aan de principes van de aarde. De ecologische spelregels kunnen we niet veranderen, onze economische spelregels wel. Dat vereist een andere manier van denken en dat is precies wat de permacultuur biedt. Het betekent niet dat we teruggaan naar ‘hoe het heel vroeger was’ of dat je alle vruchten van de moderniteit moet opgeven. Het betekent wel dat we de wijsheid van ecosystemen en van inheemse volkeren integreren in nieuwe systemen. En dat is precies wat Bill Mollison en David Holmgren hebben gedaan. Permacultuur is niet gelinkt aan een specifieke culturele of spirituele context maar kan daar wel in geïntegreerd worden. Dat maakt het een ontwerpmethode die in alle culturen op individuele en collectieve schaal toegepast kan worden. Permacultuur is ook bij uitstek geschikt voor mensen met weinig geld. Dat maakt het fundamenteel anders dan commerciële duurzame producten die een nieuwe groene eco-elite creëren en daarmee ongelijkheid in stand houden.

Permacultuur-systemen zijn door hun veerkracht en diversiteit ook beter in staat om met klimaatchaos om te gaan. Bovendien pakken ze de oorzaak van klimaatverandering aan door weinig fossiele brandstoffen te gebruiken en CO2 op te slaan in de bodem. Natuurlijke ecosystemen kunnen ook op grote schaal herstelt worden door permacultuur-principes toe te passen. Dat gaat dus een stap verder dan alleen behouden of conserveren van natuur. Permacultuur kent ook slimme technologie die weinig marktwerking vereist en door veel mensen toe te passen is. Het voldoet dus aan reële behoeftes die we op dit moment als samenleving hebben. Permacultuur heeft de potentie om op lokale en wereldwijde schaal samenhangende duurzame oplossingen te genereren voor alle mensen, dieren, planten en organismen op aarde.

Permacultuur in jouw leven

Dé manier om permacultuur groter te maken is om er zelf mee aan de slag te gaan. Dat kan door met je handen in de aarde te wroeten bij een permacultuur-project of in jouw eigen tuin. Maar je kan je ook op andere creatieve manieren laten inspireren door permacultuur om aan de slag te gaan met duurzaamheid. Hieronder enkele tips! 

  • Ga op bezoek bij een plek waar ze permacultuur toepassen. Leuke plekken in de stad zijn Eetbaar Park in Den Haag of PermacultuurCentrum Haarlem. Wil je een professionele tuinderij bekijken, ga dan bijvoorbeeld naar Tuinderij de Voedselketen of Tuinderij Samenland.

  • Wil je liever op je luie stoel blijven zitten maar wel permacultuur ervaren? Ga dan naar de film The Biggest Little Farm. Deze verhalende documentaire gaat over een boerderij van 80 hectare in Californië waar gaandeweg een evenwicht met de natuurlijke wereld ontstaat. De boerderij is biologisch-dynamisch maar de oplossingen die ze vinden zijn typisch permacultuur!

  • Ga aan de slag met je eigen tuin, balkon of leefsituatie. Volg een basiscursus permacultuur en doe je voordeel met de informatie die overvloedig op internet en in boeken te vinden is. Als je passie ligt bij vaste planten, dan zijn voedselbossen een goede tak van de permacultuur om je in te verdiepen.

  • Doe een officiële Permacultuur Design Course (PDC) en verdiep je in alle aspecten van permacultuur. Dit geeft een goede basis om op persoonlijke of professionele schaal echt aan de slag te gaan. Je kan op meerdere plekken in NL een PDC volgen. Linder van den Heerik is een hele goede permacultuurdocent en hij geeft de jaartraining op zijn eigen tuinderij in Brabant.


© 2019 - GROENE LIEFDE
Menu